Rodzaje otyłości: otyłość brzuszna, pierwotna i wtórna – jak je rozróżnić i leczyć?

Kluczowe wnioski w skrócie

Najważniejsze informacje w skrócie Otyłość to przewlekła choroba wieloczynnikowa, a nie tylko defekt estetyczny. Dzieli się głównie na pierwotną (wynikającą z bilansu energetycznego i genetyki) oraz wtórną (będącą skutkiem chorób, np. tarczycy, lub leków). Kluczowym zagrożeniem jest otyłość brzuszna (trzewna), którą rozpoznaje się przy obwodzie talii $\ge$ 80 cm u kobiet i $\ge$ 94 cm u mężczyzn. Samo BMI bywa mylące, dlatego diagnostyka wymaga szerszego spojrzenia.

Kluczowy fakt: Aż 90% przypadków to otyłość pierwotna (prosta), ale zawsze należy wykluczyć przyczyny hormonalne.

Ważna definicja: Otyłość brzuszna to nagromadzenie aktywnego metabolicznie tłuszczu wokół narządów wewnętrznych, co drastycznie zwiększa ryzyko chorób serca i cukrzycy.

Czym jest otyłość z medycznego punktu widzenia?

Większość z nas myśli o otyłości jako o nadmiarze kilogramów. Prawda jest jednak znacznie bardziej złożona. Otyłość to bowiem nie tylko kwestia liczby na wadze, a przewlekła i wieloczynnikowa choroba o wielu twarzach. Z medycznego punktu widzenia otyłość to stan nadmiernego nagromadzenia tkanki tłuszczowej w organizmie.

Ale nadmierna masa ciała oraz wysoka zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie to nadal nie wszystko. Równie istotne są takie elementy jak stopień zaawansowania choroby i ilość tkanki tłuszczowej, a także jej lokalizacja, przyczyna powstawania oraz konsekwencje związane z jej nadmiarem. 
Zrozumienie tej wieloaspektowej choroby jest fundamentem skutecznej profilaktyki, diagnostyki i leczenia. 

Jak obliczyć BMI i czy jest ono wiarygodnym wskaźnikiem?

Najbardziej podstawowym i powszechnie znanym narzędziem służącym do oceny masy ciała jest wskaźnik BMI (ang. Body Mass Index). Oblicza się go, dzieląc masę ciała (wyrażoną w kilogramach) przez kwadrat wysokości (wyrażonej w metrach) [1].

Klasyfikacja wg WHO dla osób dorosłych [2]:

• < 18,5 – niedowaga
• 18,5 – 24,9 – waga prawidłowa
• 25,0 – 29,9 – nadwaga
• 30,0 – 34,9 – otyłość I stopnia
• 35,0 – 39,9 – otyłość II stopnia
• ≥ 40,0 – otyłość III stopnia (tzw. otyłość olbrzymia)

Wskaźnik BMI jest bardzo dobrym narzędziem przesiewowym, pozwalającym w prosty i szybki sposób ocenić potencjalne ryzyko zdrowotne związane z nadmierną masą ciała.

Mimo swojej popularności i prostoty, wskaźnik BMI ma istotne ograniczenia. Przede wszystkim nie uwzględnia on składu naszego ciała, traktując je jako jednorodną masę. Nie rozróżnia tkanki mięśniowej od tkanki tłuszczowej. Oznacza to, że wysportowana osoba o rozbudowanej muskulaturze może mieć BMI wskazujące na nadwagę, będąc jednocześnie w pełni zdrową bez nadmiaru tkanki tłuszczowej.

Z drugiej strony, osoba starsza z zanikiem mięśni może mieć prawidłowe BMI, ale w rzeczywistości charakteryzować się niebezpiecznie wysokim poziomem tkanki tłuszczowej.

BMI nie dostarcza także bardzo istotnej informacji – gdzie w ciele zlokalizowany jest nadmiar tłuszczu. A ma to niezwykle ważne znaczenie dla naszego zdrowia. Dlatego właśnie, choć obliczenie BMI jest dobrym punktem wyjścia, to aby w pełni ocenić ryzyko związane z nadmierną masą ciała, musimy sięgać jednocześnie po inne metody oceny stanu swojego zdrowia [3].

Dlaczego otyłość brzuszna jest szczególnie niebezpieczna?

Największe zagrożenie dla naszego zdrowia metabolicznego stanowi otyłość brzuszna, nazywana również otyłością centralną. Charakteryzuje się ona nadmiernym gromadzeniem tłuszczu trzewnego (wisceralnego). Tłuszcz trzewny zlokalizowany jest głębiej, wewnątrz jamy brzusznej, gdzie otacza nasze narządy wewnętrzne, takie jak wątroba, trzustka, nerki czy jelita [4].

Dlaczego tłuszcz trzewny jest niebezpieczny? Ponieważ nie jest tylko biernym magazynem energii. Jest aktywnym metabolicznie organem, który uwalnia do organizmu dziesiątki substancji, jak hormony czy cytokiny prozapalne, jednocześnie upośledzając funkcjonowanie naszych narządów wewnętrznych [5].

Skutkiem nagromadzenia tłuszczu trzewnego jest przewlekły, ogólnoustrojowy stan zapalny oraz zaburzenia metaboliczne i hormonalne, które w dłuższej perspektywie mogą prowadzić do rozwoju wielu poważnych konsekwencji i chorób cywilizacyjnych jak:

• Insulinooporność i cukrzyca typu 2,
• Nadciśnienie tętnicze,
• Choroby sercowo-naczyniowe (choroba wieńcowa, zawał serca, udar mózgu),
• Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby,
• Zaburzenia lipidowe (wysoki poziom cholesterolu LDL i triglicerydów),
• Niektóre nowotwory (np. jelita grubego, trzustki czy piersi u kobiet po menopauzie).

Więcej o profilaktyce i leczeniu przeczytasz w naszym artykule „Choroba otyłościowa – profilaktyka i leczenie”.

Jak zmierzyć obwód talii i rozpoznać otyłość brzuszną?

Dokonaj pomiaru za pomocą centymetra krawieckiego. Najprościej jest zmierzyć obwód taliina wysokości pępka, przy swobodnym wydechu.

Zgodnie z międzynarodowymi wytycznymi, otyłość brzuszną rozpoznaje się, gdy obwód talii wynosi:

• ≥ 80 cm u kobiet
• ≥ 94 cm u mężczyzn

Przekroczenie tych wartości jest bardzo ważnym sygnałem alarmowym, który powinien skłonić do konsultacji z lekarzem, nawet jeśli wskaźnik BMI mieści się w granicach normy [6].

Czym różni się otyłość pierwotna od wtórnej?

Choć w świadomości społecznej, otyłość często jest postrzegana jednowymiarowo, jej podłoże najczęściej bywa bardzo zróżnicowane. Dla dobrych efektów terapii otyłości, kluczowe jest zweryfikowanie jej przyczyn – czy choroba rozwinęła się w wyniku niekorzystnego stylu życia czy też jest konsekwencją innych problemów zdrowotnych. Dzięki temu możliwe jest uderzenie w źródło problemu i efektywne leczenie choroby [7,8].

Otyłość pierwotna (prosta)

To zdecydowanie najczęściej występujący typ otyłości, stanowiący ponad 90% wszystkich przypadków. Bezpośrednią przyczyną otyłości pierwotnej jest przewlekły, dodatni bilans energetyczny. Oznacza to, że organizm regularnie otrzymuje z pożywieniem więcej kalorii niż jest w stanie zużyć na podstawowe procesy życiowe i aktywność fizyczną. Nadmiar energii jest magazynowany w postaci tkanki tłuszczowej.

Jednak sprowadzanie problemu otyłości jedynie do nieprawidłowej diety i braku ruchu byłoby ogromnym uproszczeniem. Na rozwój otyłości pierwotnej wpływa złożona sieć wzajemnie powiązanych czynników, takich jak:

• Czynniki genetyczne – indywidualne predyspozycje mogą wpływać na tempo metabolizmu, odczuwanie głodu i sytości czy tendencję do magazynowania tłuszczu.
• Czynniki środowiskowe – wszechobecny dostęp do wysoko przetworzonej żywności, siedzący tryb życia, a także wzorce kulturowe i społeczne.
• Czynniki psychologiczne – przewlekły stres, zaburzenia nastroju, niska samoocena, zaburzenia odżywiania czy jedzenie emocjonalne mogą prowadzić do rozwoju choroby otyłościowej.

Otyłość wtórna

Ten typ otyłości występuje znacznie rzadziej i jest konsekwencją lub jednym z objawów innej, istniejącej choroby lub efektem prowadzonego leczenia. W tym przypadku nadmierne gromadzenie tkanki tłuszczowej nie jest pierwotnym problemem, a skutkiem zaburzeń funkcjonowania organizmu.

Do najczęstszych przyczyn otyłości wtórnej należą:

• Choroby endokrynologiczne (hormonalne):
  • Niedoczynność tarczycy,
  • Zespół Cushinga (nadmiar glikokortykosteroidów),
  • Zespół policystycznych jajników (PCOS),
  • Niedobór hormonu wzrostu.
• Uszkodzenia podwzgórza – podwzgórze jest częścią mózgu odpowiedzialną m.in. za regulację apetytu, do którego uszkodzenia może dojść na przykład w wyniku urazu czy guza.
• Zespoły uwarunkowane genetycznie – rzadkie choroby, takie jak zespół Pradera-Williego czy zespół Bardeta-Biedla.
• Skutek uboczny przyjmowania leków – niektóre farmaceutyki mogą wpływać na metabolizm lub zwiększać apetyt, prowadząc do przyrostu masy ciała. Należą do nich m.in. niektóre leki przeciwdepresyjne, neuroleptyki, glikokortykosteroidy czy leki przeciwpadaczkowe.

W przypadku otyłości wtórnej kluczowe jest zdiagnozowanie i leczenie choroby podstawowej, ponieważ bez tego sama modyfikacja diety i aktywności fizycznej może okazać się niewystarczająca.

Dlaczego prawidłowa diagnoza typu otyłości jest kluczowa dla leczenia?

Poznanie różnych podziałów otyłości to nie tylko akademicka ciekawostka. To fundamentalna wiedza, która ma ogromne znaczenie w praktyce, zarówno dla lekarzy jak i dla samych pacjentów. Zrozumienie, z jakim typem otyłości mamy do czynienia, pozwala na podjęcie skuteczniejszych i bardziej celowanych działań [9]. 

1. Personalizacja leczenia
Inaczej podchodzi się do pacjenta z otyłością pierwotną, a inaczej z wtórną. W pierwszym przypadku stawiamy na zmianę stylu życia – od zbudowania zdrowych nawyków żywieniowych, przez zwiększenie ilości ruchu do zmiany przekonań na temat jedzenia, pracy nad samoakceptacją czy zadbania o redukcję stresu. Jeśli chodzi o otyłość wtórną, leczenie samej otyłości bez zajęcia się chorobą podstawową (np. niedoczynnością tarczycy czy zespołem Cushinga) jest skazane na niepowodzenie. Zidentyfikowanie przyczyny pozwala wdrożyć terapię, która uderza w źródło problemu.

2. Precyzyjna ocena ryzyka
Sama wartość wskaźnika BMI nie oddaje w pełni stanu naszego zdrowia. Osoba z prawidłowym BMI, ale dużym obwodem talii, może być obarczona znacznie wyższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2 niż osoba z BMI wskazującym na nadwagę, u której tłuszcz gromadzi się głównie podskórnie. Wiedza o typie otyłości pozwala więc precyzyjniej oszacować indywidualne ryzyko powikłań i wdrożyć odpowiednie działania profilaktyczne, zanim pojawią się poważne problemy zdrowotne.

3. Świadomość i motywacja
Zrozumienie, że „otyłość otyłości nierówna”, całkowicie zmienia perspektywę patrzenia na swoją chorobę. Uświadamia, że problem może mieć złożone podłoże, a nie wynikać jedynie z „lenistwa i braku silnej woli”. Taka wiedza odciąża psychicznie, zdejmuje poczucie winy i motywuje do poszukiwania profesjonalnej pomocy oraz rzetelnej diagnostyki. Wiedząc, że otyłość jest zagrożeniem dla zdrowia, a nie jedynie defektem wizualnym, jesteśmy bardziej skłonni do trwałej zmiany nawyków.

Gdzie szukać pomocy w leczeniu otyłości?

Otyłość to znacznie więcej niż tylko nadmiar kilogramów widoczny na wadze. To złożona, przewlekła choroba, której ocena wymaga znacznie szerszego spojrzenia.

Zrozumienie, że otyłość ma różne stopnie, typy, przyczyny i zagrożenia, jest pierwszym i najważniejszym krokiem do skutecznej profilaktyki oraz indywidualnie dopasowanej terapii [10]. Zamiast skupiać się wyłącznie na liczbie kilogramów, warto patrzeć na swoje ciało całościowo, a w razie wątpliwości – skonsultować się z lekarzem, by wspólnie znaleźć prawdziwe źródło problemu.

Pamiętaj, że nie musisz szukać rozwiązań na własną rękę.
Zrób ten pierwszy krok i porozmawiaj z lekarzem Kliniki FITEDO.
Rozpocznij leczenie w bezpiecznej przestrzeni swojego domu.

Źródła wiedzy:

1. Lingvay I., Cohen R.V., Roux C.W.L., Sumithran P.: Obesity in adults, Lancet 2024, 404(10456): 972-987. 
2. Weir C.B., Jan A.: BMI Classification Percentile and Cut Off Points, [In:] StatPearls [Internet], Treasure Island (FL): StatPearls Publishing 2025. 
3. Wu Y., Li D., Vermund S.H.: Advantages and Limitations of the Body Mass Index (BMI) to Assess Adult Obesity, Int J Environ Res Public Health 2024, 21(6): 757. 
4. Després J.P., Lemieux I.: Abdominal obesity and metabolic syndrome, Nature 2006, 444(7121): 881-7. 
5. Kolb H.: Obese visceral fat tissue inflammation: from protective to detrimental?, BMC Med 2022, 20(1) :494. 
6. Fang H., Berg E., Cheng X., Shen W.: How to best assess abdominal obesity, Curr Opin Clin Nutr Metab Care 2018, 21(5): 360-365. 
7. Masood B., Moorthy M.: Causes of obesity: a review, Clin Med (Lond) 2023, 23(4): 284-291. 
8. Khera A.V., Emdin C.A., Drake I., Natarajan P., Bick A.G., Cook N.R. i wsp.: Genetic Risk, Adherence to a Healthy Lifestyle, and Coronary Disease, N Engl J Med 2016, 375(24): 2349-2358. 
9. Safaei M., Sundararajan E.A., Driss M., Boulila W., Shapi’i A.: A systematic literature review on obesity: Understanding the causes & consequences of obesity and reviewing various machine learning approaches used to predict obesity, Comput Biol Med 2021, 136: 104754. 
10. Blüher M.: Obesity: global epidemiology and pathogenesis, Nat Rev Endocrinol 2019, 15(5): 288-298.